دانشمندان خاور زمين و گاهى دانشمندان ترك پايگاهها و ارج اجتماعى و سياسى داده مىشد . اين دانشمندان را به مقام قاضى ، واعظ ، پيش نماز و مدرس در درسگاه‌هاى نو بنياد شهرهاى بزرگ برمىگزيدند از اينروى بسى از دانشمندان حنفى خاور زمين به سوى باختر ايران و ولايت‌هاى مركزى اسلام هجرت كرده و در اين سرزمين‌ها با برخوردارى از احترام بسيار استادى و پرورش نسل‌هاى بعدى فقيهان و بزرگان حنفى را به عهده گرفتند . اين حركت عالمان حنفى خاورى به سوى باختر تا روزگارى دراز پس از سلجوقيان و تا دوره مغول هم همىبود . در سراسر سده هفتم / سيزدهم نيز نيرومند بماند و در سده هشتم / چهاردهم اندك اندك به سستى گراييد . هر چند نخست انگيزه اين حركت ارجى بزرگ بود كه در باختر به عالمان خاور مىگزاردند چندى بعد به ظاهر رغبت حركت به سوى باختر را ويرانى كشورهاى خاورى زادبوم اين عالمان و پيدايش دگرگونىهاى بزرگ سياسى در آن سرزمين‌ها نيز افزايش داد . گسترش سنت‌هاى حنفى خاورى دگرگونىيى بزرگ در وضع تكامل مكتب كلام اهل تسنن پديدار كرد . در سده‌هاى آغازين اسلام مكتب معتزله در تدوين و سامان دادن انديشه كلامى پيشگام بود . پيدايى مكتب‌هاى كلامى مانند كلابيان و اشعرى كه با شيوه‌هاى عقلانى معتزليان به دفاع از بنيادهاى عقيده سنت‌گرايى پرداختند بر اين موقعيت پيشرو تأثيرى مهم نگذاشته بود . روزگار آل بويه شاهد تجديد حيات معتزله بود كه اوج آن به عقيده‌هاى قاضى عبد الجبار و شاگردانش در شهر رى انجاميد . اين تجديد حيات مخالفت سنت‌گرايان بغداد را در زمان خلافت القادر و القائم برانگيخت و محمود غزنوى در رى و جاىهاى ديگر به زجر و آزار معتزليان پرداخت . اتحادگرائى حنفى كه در ميان تركان سلجوقى وجود داشت نخست موجب تجديد حياتى محدود از اشاعهء آموزش‌هاى ايشان در شهرهاى رى و بغداد گرديد . اما در درازمدت كيش حنفى خاورى انحراف‌هاى كلامى حنفى باخترى به ويژه معتزلىگرى را از ميان برداشت . كلام ماتريدى كه در آغاز نظريه محلى مكتب سمرقند بود كه پيش از برآمدن خاندان سلجوقى در باختر ناشناخته